Bulut Performans Endeksi [BE] Simülasyonu

Bulut Performance Index [BI] Simulation

Giriş

Bulut Endeksi (BE)‘nin ilk uygulamaları her ne kadar finansal performans analizi alanında olsa da diğer çok kriterli karar verme (ÇKKV) problemlerinin çözümünde ve performans analizlerinde de kullanılabilmektedir. Bu endeksle maximum ve minimum prensibine dayalı olarak çalışan diğer Çoklu Karar Verme Yöntemlerinin eksikliklerinin giderilmesi de amaçlanmıştır. Nihai olarak, geliştirilen endekse ilişkin çalışmanın makalesi hakemli bir dergi olan Verimlilik Dergisi’nin 2017 yılı 3. sayısında yayınlanmış olup, uygulamayı göstermesi ve somutlaştırması adına Microsoft Excel 2016’da hazırladığım bütün seviyeleri içeren Bulut Endeks (BE) simülasyonu aşağıdaki linkten indirilebilir. Simülasyonun daha iyi anlaşılması adına yayınlanmış makaleyle birlikte değerlendirilmesi önem arz etmektedir.

Makaleyi indirmek için buraya tıklayınız: Bulut Endeksi

Dergi Bilim Kurulu: Bilim Kurulu

Bulut Endeks (BE) Metodolojisi

Endeksin uygulama adımları Şekil 1’de gösterilmiştir.

Şekil 1. BE Uygulama Adımları

BE, karar vericiye genel (Level 1), orta (Level 2) ve çekirdek (Level 3) olmak 3 seviyede statik ve dinamik çıktı üretme olanağı tanır. Bu seviyeler Şekil 2’te özetlenmiştir. Çekirdek (core) denilen her bir kriter seviyesinde üretilen Bulut Endeks sonuçları ile hem alternatifler arasında (horizontal analysis: yatay analiz) hem de kriterler bazında her bir alternatifin kendi içerisinde (vertical analysis: dikey analiz) değerlendirilmesine olanak sağlanır. Bu seviyede yatay analiz açısından kriter sayısı (satır sayısı) X alternatif sayısı (sütun sayısı) kadar (horizantal analysis) sonuç üretilerek çok daha derinlemesine analiz yapılabilir. Dikey analiz için ise matrisin sütun (alternatif) sayısı kadar sonuç üretilmiş olacaktı. Örneğin,  kullanılacak karar kriteri (satır) sayısı 10, alternatif (sütun) sayısı 50 ise yatay ve dikey analiz açısından 10×50=500 adet sonuç üretilmiş olacaktı. Verimlilik dergisinde yer alan örnek esas alınarak aşağıda excel dokümanı üzerindeki uygulamada, yatay ve dikey analiz için üretilecek sonuç 24 (kriter) x 23 (alternatif) = 552’dir.

Karar vericinin araştırma tasarıma ve amacına bağlı olarak orta ve çekirdek seviyede çıktı üretilmek istenmeyebilir, genel seviyede elde edilen BE sonuçları karar vericiye yeterli olabilir.

BE çıktı üretme seviyeleri 3 seviyede ele alınabilir;

  1. Seviye 1 (Genel)’de alternatiflerin bütün kriterlerinin değerlerinden hareketle genel bir BE değeri üretilir.
  2. Seviye 2 (Kategorize edilmiş kriter değerleri)’de kriter kümelerine göre BE değeri üretilir.
  3. Seviye 3 (Çekirdek)’de kriter değerleri baz alınarak alternatifler kendi içinde ve aralarında analiz edilerek BE değeri üretilir.

Şekil 2. BE Çıktı Üretme Seviyeleri

be

BE 3 seviyede çıktı üretmekte olup, bu 3 çıktı seviyesine göre üretilen çıktı sayısı ile üretilen BE skorların dayalı olduğu seviye değişkenleri Şekil 3’te gösterilmiştir.

Burada,

L:  seviye (Level),

m: matristeki satır veya kriter sayısı (the number of rows or criteria in the matrix),

n: matristeki sütun veya alternatiflerin sayısı (the number of columns or alternatives in the matrix),

c: benzer özelliklere sahip kriterlerden oluşan toplam küme sayısı olmak üzere (the total number of clusters of criteria with similar characteristics)

göstermek üzere seviyelere göre üretilen çıktı sayısı

Seviye 1 için üretilen sonuç sayısı (Number of results produced for Level 1)

L1=n

Seviye 2 için üretilen sonuç sayısı (Number of results produced for Level 2)

L2=cxm

Seviye 3 için üretilen sonuç sayısı (Number of results produced for Level 3)

L3=mxn

kadardır.

Şekil 3. BE Çıktı Üretme Seviyeleri ve BE Çıktılarının Dayalı Olduğu Tabaka Değişkenleri

BE Tabaka

Alt seviyelerde (2. ve 3. seviyeler) analiz neden önemlidir?

Bu önemlidir çünkü genel endeks değerleri çok iyi bir alternatif, kriterler kategorize edilerek oluşturulmuş 2. seviyede ve kriterlerin tek başına değerlendirildiği 3. seviyede Bulut Endeksleri skorlarında farklılık gösterebildiği, başka alternatiflerin bu alt endekslerde öne çıktığı görülebilmektedir. Benzer şekilde, Seviye 3’te kriter bazlı değerlendirmelere de olanak tanıyan bu endeksle alternatiflerin gerçekleşen kriter değeri ile olması gereken değerleri karşılaştırılarak çekirdek seviyede Bulut Endeksi değerleri elde edilebilir.

Geliştirilen endeks yöneylem araştırma (operation research) alanı içerisinde yer alan Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV) problemlerinin çözümünde sektör ayrımı olmaksızın rahatlıkla kullanılabilecektir. Karar kriterlerinin açık uçlu ve tek yönlü eşitsizlik içerdiği durumlarda alt seviyeleriyle birlikte (genel, orta ve çekirdek) uygulama alanı sunarak bir çok çıktı elde edilmesine olanak tanır. Bahsedilen bu yönleriyle Bulut Endeksi (BE) literatüre önemli bir katkı sunmaktadır.

Aşağıda excel ortamında uygulaması yapılan Bulut Endeksi (BE) simülasyonunda kriterlerin yönüne göre veri kümesi içerisindeki değerlerin minimum ve maksimum olanı alınarak kriter değerlerinin standart değeri olarak belirlenerek (Aşağıdaki örneğimizde kriterin yönüne göre kriterlerin maksimum ve minimum değerleri standart değer olarak alınmıştır. Karar verici yapılan işin, sektörün niteliğine ve literatürde öngörülen değerlere göre kriterlerin standart değerlerini belirleyebilir. Belirlenen kritere ait standart değer, veri kümesindeki değerlerin minimum olanı olabileceği gibi maksimum olanı, veri kümesindeki değerlerin ortalaması ya da literatürdeki değeri de olabilir.) varsayımsal olarak bu değerler ideal değerler olarak alınmıştır. Exceldeki örneğimizde ağırlıklandırma işlemi yapılmamıştır. Eğer karar verici ağırlıklandırma yapacaksa Adım 5 (Minimum Olması İstenen Değerlerin Tersine Çevrilmesi)‘te mutlak eşleştirme yapıldıktan sonra elde edilen matristeki kriterlerin değerleri ile belirlenen ağırlık katsayıları ile çarpılarak ağırlandırılmış karar matrisi elde edilir. Daha sonra Adım 6 (Endeks Referans Değerlerinin Belirlenmesi)’ya geçilir. Ağırlıklandırma işleminde karar verici veri setinin yapısına, araştırmanın içerik ve niteliğine göre istediği ağırlıklandırma yöntemini (nitel ya da nicel yöntemler) kullanılabilir.  

Excel simülasyonunda Minimum Olması İstenen Değerlerin Tersine Çevrilmesi aşamasında kriter değerlerinin tersine sıralanarak ilgili değeri ilgili alternatifin altına yazdırmak için kullanılan formül:

=KÜÇÜK($D$60:$H$60;RANK(D60;$D$60:$H$60;0)))

Şimdi sırasıyla formül içinde kullanılan fonksiyonları dışardan içe doğru açıklayalım.

=KÜÇÜK fonksiyonu, bir veri kümesinde n. en küçük değeri verir. Bir veri kümesinde belirli bir göreli konumu olan değerleri elde etmek için bu fonksiyon kullanılır.

=RANK fonksiyonu, bir veri kümesi içindeki bir değerin o veri kümesi içindeki sırasını verir. Bu fonksiyonun içinde yer alan 0 ise yapılacak sıralamanın tersine olacağı anlamına gelir. Eğer bu formülde 0 yerine 1 kullanılmış olsaydı ya da hiç bir şey kullanılmamış olsaydı (default olarak) normal sıralama değerlerini elde edecektik.

Özetle, Minimum Olması İstenen Değerlerin Tersine Çevrilmesi aşamasında =KÜÇÜK($D$60:$H$60;RANK(D60;$D$60:$H$60;0))) formülünde tersine sıralama yaparak veri kümesindeki seçili değerin sırasını belirliyoruz. Daha sonra belirlenen bu sıraya göre o sırada yer alan değeri getirmesini istiyoruz. Diğer bir deyişle, kriter yönü minimum olan değerlerin kendi içerisinde tersine sıralama yaparak yerini değiştirmiş oluyoruz. Böylece verilerde hiç bir bozulma olmadan Mutlak Eşleştirme yapmış oluyoruz.

Microsoft Excel ortamında hazırlamış olduğum simülasyon çalışmasını aşağıdaki linkten indirebilirsiniz. Simülasyon uygulamasında tekrarlı basit tesadüfi örnekleme tekniği kullanarak sentetik alternatif kriter değerleri üretilmiştir. F9 tuşuna basılı tutarak alternatiflere yönelik yeni kriter değerleri üreterek farklılaşmaları görebilirsiniz. Simülasyon çalışmasındaki sayfalar formül korumalı olduğu için tbulut şifresini girerek çalışmalarınıza uyarlayabilirsiniz. Bu simülasyon çalışması Bulut Endeksi (BE)’nin bütün seviyelerinde hazırlanarak kullanıcılara Bulut Endeksi (BE)’nin anlaşılmasının ve kullanılmasının kolaylaştırılması amaçlanmıştır.

Bulut Endeksi (BE) Hangi Alanlarda Kullanılır?

Dinamik bir nitelik de taşıyan Endeks açık uçlu ve tek yönlü eşitsizlikleri (standart değeri olan ya da hesaplanan) içeren;

  1. Sıralama (Ranking)
  2. Seçim (Selection)
  3. Etkinlik ve verimlilik ölçümleri (measurements  of efficiency and productivity)
  4. Performans değenlendirme (performance evaluation)
  5. Risk tahmini (risk estimation)
  6. Optimal çözüm (optimal solution)

problemlerinin çözümünde sektör ayrımı gözetmeksizin rahatlıkla uygulanabilir. Kamu kurum ya da kuruluşları ile birlikte özel sektör oluşturacağı endekslerde ve analizlerde hem genel değerlendirmeye hem de alt seviyelerde değerlendirmelere olanak tanıdığı ve aynı zamanda dinamik bir yapıya sahip olduğu için Bulut Endeksi (BE)’ni kullanabilirler. Bu noktada, kurum ya da kuruluşların yapması gereken tek şey, değerlendirmeye konu kriterlerin ve gerekliyse bu kriterlerin ağırlıklarının belirlenmesidir.

Bulut Endeks (BE) Yöntemini Kullanan Bilinen Çalışmalar

  1. Kıran, Şafak. (2018). Sağlık kurumları finansal tablo analizlerinde kullanılabilecek anahtar finansal oranların belirlenmesi: Bir performans endeksi önerisi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sağlık Yönetimi Ana Bilim Dalı. Yüksek Lisans Tezi. YÖK Tez No: 524092. Bulut Performans Endeksi (BE)’nin 1. ve 2. seviyelerinde yapılan örneklem büyüklüğü (n) geniş kapsamlı bir çalışmadır.
  2. Güden, Merve.(2021). “Metal Eşya Endeksine Kayıtlı Şirketlerin Finansal Performanslarının Bulut Endeks Performans Yöntemiyle Değerlendirilmesi” Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi, İşletme Anabilim Dalı, Muhasebe ve Finansman Yüksek Lisans Programı. YÖK Tez No: 659934. Bulut Performans Endeksi (BE)’nin 1, 2 ve 3. seviyelerinde yapılan bir çalışmadır.

Faydalı olması ve farkındalık oluşturması dileğiyle.

Bilimle ve teknolojiyle kalınız.

Saygılarımla.

Not: Kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz veya kopyalanamaz.

Note: It can not be cited or copied without referencing.

Yararlanılan Kaynaklar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s